Pojava i dejstvo više štetnih plinova na jednom mjestu

U industrijskim pogonima često se u radnoj zoni može susresti prisustvo više štetnih gasova. Tada se postavlja pitanje kako  odrediti njihovo zajedničko štetno dejstvo na radnike.
Prema nekim istraživanjima, u ovakvim situacijama moguće su tri kombinacije dejstva hemijskih materija:
-  dejstvo "Sinergizam", kada jedan štetni agens potencira djelovanje drugog štetnog agensa,
-  dejstvo "Antagonizam" kada jedan štetni agens slabi djelovanje drugog agensa,
-  dejstvo "Sumacija" kada se štetna dejstva agenasa aditivno sumiraju.

Praktično je najzastupljeniji slučaj efekta sumacije.
Efekat štetnog djelovanja vazdušne sredine pri uslovima aditivnog sumirajućeg dejstva štetnih agenasa može se odrediti prema formuli:

C1/M1+C2/M2+C3/M3+.........Cn/Mn<>1

gdje je:
              C1, C2,..Cn - utvrđivanje koncentracije pojedinih štetnih agenasa,
              M1, M2,..Mn - maksimalno dopuštene koncentracije za pojedine štetne agense.

Koeficient skupnog štetnog dejstva agenasa sa aditivnim djelovanjem x može biti:

x=1  odnosno skupno štetno dejstvo je u visini MDK (maksimalno dozvoljena koncentracija)
x>1  odnosno skupno štetno dejstvo je iznad MDK,
x<1  odnosno skupno štetno dejstvo je ispod maksimalno dozvoljene vrijednosti koncentracije.

Ove metoda omogućava da se utvrdi stepen štetnog dejstva dva ili više štetnih agenasa koji pokazuju aditivne efekte štetnog djelovanja.
Neki primjeri kada je moguće vršiti aditivno sumiranje štetnog djelovanja:

-  sumporvodonik i ugljendisulfid,
-  sumpordioksid i aerosoli sumporne kiseline,
-  sumpordioksid i azotdioksid,
-  benzol toluol i ksilol,
-  sumpordioksid i fluorovodonik,
-  acetati (etil, butil, propil, amil...),
-  aceton i fenol,
-  sumpordioksid i fenol,
-  cikloheksan i benzol,
-  jake mineralne kiseline (hlorovodonična, azotna i sumporna) u koncentracijama preračunate na vodonikov jon,
-  hlorirani ugljikovodonici (trihloretilen, hloroform i dr.)
-  furfurol, metanol i etanol,
-  fluor, fluorovodonik,, fluoridi i druga fluorna  jedinjena preračunata na fluor,
-  etilen, propilen, butilen i amilen,
-  ugljenmonoksid i akroleid.

U nekim slučajevima dolazi do uzajamnog povećanja toksičnosti pojedinih hemijskih štetnih agenasa- što nazivamo efektom sinergizma.
Ovo je izraženo kod istovremenog prisustva ugljenmonoksida i azotnih oksida.

Prema ispitivanjima M.C. Štromberga (1949) utvrđeno je da toksičnost azotnih oksida u prisustvu ugljenmonoksida raste 3 puta, a da istovremeno toksičnost ugljenmonoksida u prisustvu azotnih oksida raste 1,5 puta.

Na osnovu ovoga predložena je formula za utvrđivanje toksičnosti sredine u slučaju istovremenog prisustva azotnih oksida i ugljenmonoksida:

   C1/M1/3 + C2/M2/1,5 <>1,

gdje je:
               C1 - nađena koncentracija azotnih oksida,
               C2 - nađena koncentracija CO
               M1 - maksimalno dozvoljena koncentracija azotnih oksida,
               M2 - maksimalno dozvoljena koncentracija CO

U sredini gdje uzajamno djeluju amonijak i ugljenmonoksid toksičnost amonijaka raste za 1,2 puta, što se može izraziti kao:

    CNH3/MNH3/1,2 + CCO/MCO <> 1

Kao kriterijum za procjenu štetnog djelovanja smješa hemijskih štetnih agemasa treba uzeti u obzir sljedeće elemente:
1.  rezultate ispitivanja kombinovanih dejstava hemijski štetnih agenasa koji su publikovani,
2.  srodnost u načinu djelovanja hemijskih štetnih agenasa na organizam,
3.  srodnost u hemijskom sastavu i fizičko-hemijskim osobinama.

Na osnovu ovih podataka, dakle o koncentracijama, vremenu izloženosti, i drugim radnim uslovima (temperatura, uslovi rada, toplotna isijavanja i sl.) može se donijeti zaključak koliko je štetna kombinacija uzajamnog dejstva agenasa u radnoj sredini na organizam čovjeka.

Određivanje koncentracije štetnih gasova u radnoj sredini ručnim aparatom

Ručni aparat za određivanje koncentracija gasova i para u radnoj sredini sastoji se od manualne pumpice i indikatorske cjevčice za određenu vrstu gasa čija se koncentracija želi odrediti. Ispitivani zrak povlači se kroz indikatorsku cjevčicu ručnim stezanjem i otpuštanjem usisne pumpice. Zapremina pumpice je uglavnom 100 cm3, te u toj količini gas prolazi kroz indikatorsku cjevčicu. Zatim se na indikatorskoj cjevčici očita količina eventualno prisutnog gasa. Cjevčice su izbaždarene sa skalom te uglavnom pokazuju koncentraciju u mjernoj jedinici ppm ili u procentima %. U zavisnosti od vrste plina i indikatorskih cjevčica ponekad je dovoljno uzeti jedan usis zraka za određivanje koncentracije, dok se kod nekih indikatorskih cjevčica uzima više uzoraka te se očita vrijednost sa cjevčice. Na prisustvo određivanog plina ukazuje promjena boje indikatorske cjevčice.
Ovaj metod određivanja koncentracije štetnih plinova u radnoj sredini je pouzdan i izuzetno koristan, što se posebno odnosi na izvođenje opasnih poslova kao što su ulasci u aparate, otvaranje različitih gasovoda, otvaranje aparata, prostorije u kojima se proizvodi ili transportuje štetan gas.
Pored ručnih aparata sa pumpicama i indikatorskim cjevčicama, danas postoji veliki broj i digitalnih aparata za određivanje
koncentracija štetnih plinova i gasova, koji uglavnom u sebi imaju senzore za određivanje koncentracije različitih vrsta plinova. Moderni aparati mogu čak pratiti i više vrsta plinova istovremeno. Ovakve vrste digitalnih aparata mogu biti prenosni ručni ili stacionarni ukoliko se želi kontinuirano pratiti koncentracija nekog plina u određenoj radnoj zoni.